Pierwsze ślady pobytu człowieka na terenie Pogórza Dynowskiego - a tym samym i gminy Nozdrzec - pochodzą z górnego paleolitu (39000 - 8000 lat p.n.e.). Na najstarszy i chyba najcenniejszy ślad bytowania człowieka, na tym terenie, natrafiono w miejscowości Wesoła, jest to radiolarytowy półtylczak znalezisko paleolityczne sprzed ponad 20000 lat p.n.e. Z Wesołej i Hłudna pochodzą również znaleziska sprzed 8000 lat, a są to narzędzia krzemienne.
W epoce brązu na tereny te napłynęły plemiona kultury łużyckiej, mające znaczny udział w rozwoju osadnictwa. Z tego okresu w miejscowości Wołodź odkryto znalezisko pobytu tutaj człowieka.
W pierwszych czterech stuleciach naszej ery wpływy rzymskie na tych terenach potwierdzają znalęziska monet oraz ślady osadnictwa: w Grabownicy, Turzym Polu, ale także w Wołodzi i Wesołej.
Ukształtowanie się w X stuleciu Polski Piastów na zachodzie, Rusi Kijowskiej na wschodzie, a także okrzepnięcie na południu od Karpat Węgier spowodowało, że ziemie te znalazły się w zasięgu ekspansji tych państw, jak również w zainteresowaniu band i grup etnicznych.
Pogórze Dynowskie po okresie zawirowań i zmian przynależności państwowej, za pierwszych Piastów i parowiekowej przynależności do Rusi Halickiej, zostało na stałe przyłączone do Polski przez Kazimierza Wielkiego w 1341 roku.
Obszar Pogórza Dynowskiego, w tym tereny gminy Nozdrzec, od momentu jego przyłączenia na stałe do Polski, stanowiły integralną część jednostki administracyjnej, ziemi sanockiej aż do pierwszego rozbioru. Obszar ten, po przyłączeniu do Polski, pokryty był dużymi obszarami lasów, a liczba osad była niewielka.
Należy przyjąć, że obszar Pogórza Dynowskiego był najprawdopodobniej w pierwszych dziesięcioleciach XIV wieku małym fragmentem puszczy przygranicznej, że pierwsze osady powstały tu na karczunku leśnym, a tereny położone w dolinach rzek i potoków były najczęściej zajmowane przez osadników. W XIV i XV wieku znane były już, pojawiły się w materiałach źródłowych, następujące miejscowości dzisiejszej gminy Nozdrzec: Wołodź (1373), Wara (1391), Izdebki (1436), Wesoła(1461), Siedliska (1436), Hłudno (1436), Nozdrzec (1436).
Nozdrzec pierwotnie zwany był Nieczujów i po raz pierwszy wzmiankowany jest 1434 roku, w związku ze sporem o podział dóbr pomiędzy Małgorzatą, córką Piotra Kmity, zwanego Lunakiem a jej stryjem Mikołajem Kmitą z Sobienia. Herbem rodziny Nieczujów był Ozdrzew lud Ostrzew. Transformacja tej nazwy dała nazwę miejscowości - Nozdrzec (niektóre źródła sugerują, że nazwa może pochodzić od: "nozdrze", co oznacza chrapy). Herb Nieczujów wyobrażał pień brzozy z dwoma sękami po lewej i trzema po prawej stronie. W pień wbity był obusieczny miecz po samą rękojeść.
Wraz z rozwojem osadnictwa kształtowała się na tych terenach sieć administracji kościelnej obrządku łacińskiego, nastawionej w głównej mierze na działalność misyjną. Na terenie Pogórza Dynowskiego pierwsze kościoły powstały w Brzozowie, Domaradzu i Bliznem. Miejscowość Nozdrzec dość często zmieniała swoich właścicieli, przez wiele pokoleń należała , jak większość dóbr dynowskich, do Kmitów, Rzeszowskich, Tarnowskich, Wapowskich, a następnie stanowiła własność Szprot-Duniów, Wolskich, Bukowskich, Preków i Skrzyńskich.
Przy powstających kościołach jednym z istotnych zadań administracji kościelnej było tworzenie szkół parafialnych, uczących czytania, pisania oraz rachunków i podstaw języka łacińskiego. Szkoły budowano najczęściej w pobliżu kościoła i plebani. W 1636 roku wybudowano w Nozdrzcu szkołę, nie opodal cmętarza. W tym czasie istniała już szkoła w Wesołej, którą zniszczyła burza śnieżna, a jej odbudowy poją się miejscowy proboszcz parafii. Podobna szkoła parafialna istniała także w Izdebkach. Zdolna młodzież ze szkół parafialnych studiowała na Uniwersytecie Krakowskim. I tak: z Wesołej studiowali Wojciech i Jakub Mizgałowicz, a z Nozdrzca Maciej Zabojowicz.
Na skutek pierwszego rozbioru Polski tereny te znalazły się pod obcymi rządami. Włączone zostały do monarchii austro-węgierskiej.
W 1809 roku w wyniku wojny Księstwa Warszawskiego z Austrią, zwycięstwa wojsk polskich pod Raszynem oraz wejścia oddziałów księcia Józefa Poniatowskiego do Galicji, w dawnej ziemi sanockiej wybuchło powstanie antyaustriackie. Na jego czele stanął gen. Ksawery Krasicki, były oficer kościuszkowski. Zorganizowanym na Dynowszczyźnie oddziałom dowodził dziedzic Nozdrzca, Tadeusz Prek. Władzę administracyjno-polityczną pełnił Józef Parys.
Za panowania Skrzyńskich w Nozdrzcu, na miejscu dawnego fortalicjum, w 1843 roku wzniesiony został pałac dla Ludwika Skrzyńskiego, projektowany najprawdopodobniej, przez Aleksandra Fredrę.
Pogórza Dynowskiego nie ominęły wypadki rewolucji 1846 roku. W cyrkule sanockim przygotowania do powstania prowadzili Jerzy Bułharyn oraz Wojciech Teofil Ostaszewski, właściciel Wzdowa i Grabownicy. Pierwszy był oficerem powstania listopadowego, natomiast Ostaszewski był zwolennikiem zniesienia pańszczyzny, którą w swoich dobrach zlikwidował przed 1848 rokiem. Chłopi zbałamuceni przez władze austriacke, wystąpili przeciw powstaniu i zaatakowali dwory w: Komborni, Izdebkach, Bachórzu, Dynowie. Już w dwa lata późnie, w 1848 roku, wydano w Galicji ustawę o zniesienu pańszczyzny; dla upamiętnienia tego wydarzenia na cmentarzu w Nozdrzcu ustawiono obelisk.
Ważnym ogniwem rozwoju gospodarczego regionu było zapoczątkowanie eksploatacji ropy naftowej na przełomie XIX i XX wieku. Na terenie obecnej gminy Nozdrzec szyby naftowe pojawiły się w Warze.
Koniec wojny w 1918 roku przyniósł z dawna oczekiwane odzyskanie niepodległości i nadzieje na lepszą przyszłość. Jednak brak połączenia kolejowego z Krakowem i Lwowem były istotnym bodźcem hamujących rozwój tych terenów. Wprawdzie Pogórze Dynowskie zostało włączone do Centralnego Okręgu Przemysłowego, lecz z uwagi na wspomniane trudności komunikacyjne nie lokalizowano tutaj zakładów przemysłowych. Te czynniki powodowały, że tereny Pogórza należały do najbiedniejszych w Małopolsce, były przykładem przysłowiowej galicyjskiej biedy. Trudna sytuacja i warunki życia były przyczyną strajków chłopskich.
Po wybuch II wojny światowej okolice Dynowa zostały zajęte przez Niemców 13 września 1939 roku. 17 września w granice Polski wtargnęła Armia Czerwone, a na Sanie ustalona została granica niemiecko - radziecka, powstały zapory przeciwczołgowe i bunkry.
Opisywane tereny weszły w skład utworzonego przez Niemców Generalnego Gubernatorstwa. Po zorganizowaniu administracji na terenie Generalnego Gubernatorstwa rozpoczęła się planowa i systematyczna eksterminacja ludności polskiej i rabunków polityka, szczególnie dotkliwa dla gospodarstw rolnych. Indywidualne gospodarstwa rolne miały obowiązek dostarczania określonych ilości płodów rolnych po niezmiernie niskich cenach. Niemcy pozwalali rolnikom zostawić po 150 kg zboża na każdego członka gospodarstwa, reszta podlegała przymusowej dostawie. Kontyngentem objęte było również mleko. Szczególnie rabunkową gospodarkę prowadził okupant, jeśli chodzi o hodowlę.
Inną formą represji wobec Polaków wywózki, zwłaszcza młodzież, na roboty do Niemiec oraz utworzenie 12 kwietnia1940 roku oddziałów "Polnischen Baudienst" (Polska Służba Budowlana), w których młodzież zmuszano do bardzo ciężkich i uciążliwych prac przy budowie fortyfikacji nad Sanem oraz różnych robót budowlanych.
Od pierwszych dni okupacji na terenie pogórza zaczął narastać ruch oporu, powstawały podziemne organizacje. Utworzono Związek Walki Zbrojnej - Armii Krajowej. Brzozowski Obwód ZWZ-AK swym zasięgiem odejmował placówki w Domaradzu, Izdebkach, Nozdrzcu, Przysietnicy, Dydni, Haczowie, Brzozowie, Grabownicy. Swoją organizację konspiracyjną na tym terenie mieli również chłopi, był to Ruch Oporu Chłopów i Straż Chłopska, które w procesie scalania przekształciły się w Bataliony Chłopskie, a następnie weszły w skład AK. Okoliczne lasy sprzyjały działalności konspiracyjno-partyzanckiej. Reakcją Niemców na liczne akcje była pacyfikacja wsi Wesoła i Hłudno.
W 1944 roku linia frontu zbliżała się na Dynowszczyznę . 24 lipca przeszły przez Brzozów dwa duże transporty jeńców radzieckich. Ostatnie oddziały Niemieckie odmaszerowały w kierunki Jasła. Końcem lipca 1944 roku na Dynowszczyznę weszły wojska radzieckie. Po kilkudniowych krwawych walkach, 28 lipca Dynów i okoliczne miejscowości zajęte zostały przez związki taktyczne 38 Armii I Frontu Ukraińskiego. Front utrwalił się jednak na Pogórzu Dynowskim, aż do 8 września 1944 roku, tj. do radzieckiej operacji karpacko-dukielskiej. Również i później, aż do 14 stycznia 1945 roku, gdy linia frontu kształtowała się w dolinie Wisłoki, Dynowszczyzna stanowiła zaplecze frontu, miejsce koncentracji jednostek wojskowych, wysyłanych stąd na pierwszą linię oraz tych, które wycofywano z frontu na odpoczynek i w celu uzupełnienia strat.
|
